Het proces om verontreinigde locaties in Nederland aan te pakken, verloopt volgens deskundigen allesbehalve gestructureerd. Onrust over de juiste aanpak van pfas-vervuiling groeit, nu blijkt dat een lijst met prioritaire plekken die gesaneerd moeten worden, niet blijkt te kloppen.

De totstandkoming van deze lijst wordt door velen beschouwd als rommelig. Wie bepaalt welke plekken écht risicovol zijn? En wie draagt de verantwoordelijkheid wanneer verkeerde keuzes worden gemaakt? Achter de schermen worstelen lokale overheden en het ministerie met uiteenlopende interpretaties en een gebrek aan eenduidigheid.
Analyse legt fouten bloot
Uit onderzoek door de NOS en regionale omroepen blijkt dat bijna de helft van de 57 locaties op de prioriteitenlijst van pfas-vervuiling onterecht als risicovol is aangemerkt. Deze lijst, opgesteld door het ministerie in samenwerking met ruim veertig lokale overheden, zou de plekken bevatten waar de vervuiling zo ernstig is dat onmiddellijk ingrijpen noodzakelijk is.
Toch blijkt dat bij zes locaties uiteindelijk geen sprake is van een ‘onaanvaardbaar risico’, bij twintig andere plekken is het risico nog altijd onbekend en bij vijf locaties is dit punt zelfs helemaal niet ingevuld.
Volgens de eigen definitie van het ministerie zou bijna de helft van de opgenomen locaties moeten worden verwijderd.
De eerste jaarlijkse tussenrapportage van het ministerie in mei vermeldde 57 locaties zonder namen te noemen. Volgens het ministerie zouden deze plekken een ‘onaanvaardbaar risico’ vormen voor hun omgeving. Pas vorige maand werd de volledige lijst openbaar gemaakt via de Wet open overheid (Woo).
Lokale overheden geven uiteenlopende verklaringen
Het ministerie verwijst bij vragen over de lijst naar de ruim veertig betrokken lokale overheden. Uit navraag daar blijkt dat niemand een duidelijke verklaring heeft voor de fouten. Zo geeft de provincie Zuid-Holland aan dat de definitie van een risicolocatie destijds nog niet duidelijk was.
Noord-Holland wijst op een eigen administratieve fout, terwijl de gemeente Nijmegen aangeeft dat het ministerie aanvankelijk specifiek vroeg naar ‘mogelijk risicovolle locaties’. In Groningen ontbreken juist locaties op de lijst, omdat de inzendingen niet volgens het format van het ministerie waren aangeleverd.
Duizenden mogelijke pfas-locaties
In Nederland zijn er duizenden plekken waar mogelijk pfas-vervuiling is. Een grootschalige aanpak is volgens Hans Slenders van het Pfas Expertisecentrum en adviesbureau Arcadis onhaalbaar vanwege de enorme omvang en de kosten, die volgens hem oplopen tot honderden miljoenen of zelfs miljarden euro’s. Arcadis begeleidt onder andere de sanering van de voormalige vliegbasis Soesterberg.
Om toch tot een aanpak te komen, werken de twaalf provincies en 29 grote gemeenten sinds 2020 in opdracht van het ministerie aan een overzicht van locaties die het snelst moeten worden gesaneerd. Belangrijk criterium is dat er sprake moet zijn van ‘onaanvaardbare risico’s’ voor mens of milieu. De planning is dat deze lijst in 2030 volledig is.
Onvoldoende landelijke regie
Volgens deskundigen gaat het vooral mis doordat elke overheid haar eigen afweging maakt. Chiel Jonker, pfas-deskundige aan de Universiteit Utrecht, ziet dat hierdoor bekende risicoplekken ontbreken op de lijst, zoals Schiphol. “Dat is een van de grootste pfas-locaties van Nederland, waar vervuild water wordt weggepompt,” stelt Jonker.
De provincie Noord-Holland vindt dat er geen acute risico’s zijn voor mensen of voor de drinkwatervoorziening. Jonker is het daar niet mee eens en wijst erop dat het water gebruikt wordt voor het besproeien van akkers en tuinen, maar dat er ook gezwommen en gevist wordt.
“En waarom staan andere vliegvelden wel op de lijst, maar Schiphol niet?”
Ook valt Jonker op dat op de lijst bij de aangetroffen pfas vaak alleen pfos, een schadelijke variant, genoemd wordt. Volgens hem is pfos nooit alleen aanwezig, maar altijd als onderdeel van een mengsel. “Je kunt pas een goede risicoanalyse maken als je de concentraties kent van verschillende pfas-stoffen.”
Gebrek aan expertise bij lokale overheden
Voor Jonker is het duidelijk dat het probleem niet bij de lokale overheden moet worden neergelegd. “Dat deugt niet. Je moet er echt verstand van hebben,” aldus Jonker, die vindt dat die kennis vaak ontbreekt bij provincies en gemeenten.
Ook Hans Slenders pleit voor landelijke regie vanuit Den Haag. “Het pfas-probleem is veel te ingewikkeld om lokaal op te lossen. Het ministerie moet de leiding nemen.”
Volgens Jonker kan het ontbreken van centrale aansturing grote consequenties hebben. Risicovolle locaties kunnen worden gemist, terwijl op andere plekken mogelijk onnodig voor veel geld wordt gesaneerd. Slenders voegt toe dat centrale regie het tempo zou versnellen, omdat lokale overheden dan meer handvatten krijgen en er meer druk achter de uitvoering komt. “Door decentralisatie schiet het nu niet op.”
Reactie ministerie en overzicht risicolocaties
Het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat stelt dat gemeenten en provincies op de hoogte zijn van de definitie van een pfas-aandachtslocatie en in staat zijn om de risico’s goed in te schatten. Op de lijst van 57 locaties staan vooral (voormalige) vliegvelden, defensieterreinen en brandweeroefenterreinen.
Nieuwe locaties zijn onder andere te vinden in de Rotterdamse haven, al is daar nog niet duidelijk of er echt onaanvaardbare risico’s zijn.
Bij de voormalige vliegbasis Valkenburg is eveneens nog niet duidelijk of er risico’s zijn voor de drinkwatervoorziening, ondanks dat de pfas-vervuiling daar al in 2014 bekend werd. Ook bij chipfabrikant NXP in Nijmegen werd pfas-vervuiling ontdekt, mogelijk als gevolg van bedrijfsbrandweeractiviteiten.
De gemeente Nijmegen verwacht verder onderzoek door NXP, dat zelf geen vragen beantwoordt.
Akzo Nobel heeft bij de coatingfabriek in Sassenheim saneringsmaatregelen genomen vanwege historische branden, blusschuimlozingen, blusoefeningen en verspreiding via de lucht. Momenteel zijn er volgens de betrokkenen geen risico’s voor de nabije volkstuinen, maar lopen er nog verdere onderzoeken.
De grootste vervuilde oppervlakken zijn gevonden in Helmond, op het terrein van het failliete Custom Powders (vooral grondwater), en bij de Oranjekazerne in Arnhem (vooral de bodem).
Oproep tot verandering
De roep om verandering klinkt steeds luider onder experts. Zowel Jonker als Slenders benadrukken dat een centrale aanpak de enige manier is om de risico’s van pfas-vervuiling goed in beeld te brengen en effectief te handelen.
“Elke overheid maakt zijn eigen inschatting. Daar gaat het echt fout. Dat moet gewoon anders,” aldus Jonker.










