De afgelopen weken werd er bij diplomatieke ontmoetingen steeds vaker gesproken over nieuwe manieren om uitgeprocedeerde asielzoekers te begeleiden. Achter de schermen waren er discussies tussen verschillende Europese landen over hoe men de opvang en terugkeer van migranten anders zou kunnen inrichten.

Tegelijkertijd klinken er kritische geluiden over de mensenrechtensituatie in mogelijke gastlanden, en wordt er volop gespeculeerd over de invloed die Nederland op deze processen zal kunnen uitoefenen.
In Den Haag is het onderwerp intussen onderwerp van gesprek op het hoogste politieke niveau. Terwijl de coalitie onder druk staat door interne spanningen, zoeken bewindslieden naar alternatieven voor het huidige terugkeerbeleid. De vraag blijft hoe nieuw beleid uitvoerbaar is binnen de bestaande juridische kaders, en wat dat betekent voor de betrokken migranten zelf.
Plannen voor een terugkeerhub in Rwanda
Het kabinet heeft nu aangekondigd komend jaar stappen te zetten naar het opzetten van een zogenoemde ’terugkeerhub’ in Rwanda. In dit centrum zouden uitgeprocedeerde asielzoekers, die niet in Nederland mogen blijven en ook niet naar hun land van herkomst kunnen terugkeren, worden opgevangen.
Buitenlandminister Tom Berendsen (CDA) heeft maandag, samen met zijn collega’s uit Oostenrijk, Duitsland, Denemarken en Griekenland, de eerste officiële stappen in deze richting gezet. Deze samenwerking markeert het begin van een gezamenlijke pilot waarbij migranten naar Rwanda kunnen worden overgebracht.
Voorlopig gaat het om een proefproject met slechts tientallen migranten uit de vijf deelnemende landen samen. Het kabinet beschouwt deze aanpak vooral als een test om te laten zien dat het daadwerkelijk mogelijk is om migranten op deze manier over te dragen.
Er wordt rekening mee gehouden dat de plannen via de rechter zullen worden aangevochten, waardoor het onzeker is of de eerste uitzettingen daadwerkelijk in 2027 plaatsvinden. De locatie in Rwanda wordt ook wel aangeduid als een ‘terugkeerhub’.
Wie komen in aanmerking?
De afspraken die nu op tafel liggen, hebben betrekking op asielzoekers die niet in Nederland mogen blijven, maar die ook niet terug kunnen naar hun land van herkomst. Specifiek gaat het nu alleen om alleenstaande mannen afkomstig uit Afrikaanse landen.
Deze groep komt als eerste in aanmerking voor overplaatsing naar het centrum in Rwanda.
Het plan wordt verder vormgegeven in een verklaring die de vijf Europese landen begin volgend jaar met Rwanda willen ondertekenen. Nederland overweegt om aan deze verklaring nog een concreter akkoord toe te voegen. Ook lopen er gesprekken met enkele andere landen buiten de Europese Unie om soortgelijke opvangcentra op te zetten.
Mensenrechten en kritiek
Vanaf het begin zijn er zorgen geuit over de mensenrechtensituatie in Rwanda en over de mate van controle die Nederland daarover heeft. Anna Strolenberg, Volt-Europarlementariër die recentelijk in Rwanda was om het plan te onderzoeken, uitte haar twijfels tegenover het ANP.
“In Rwanda is geen persvrijheid, geen politieke vrijheid en geen oppositie,” stelde ze. “Ik zie niet in dat mensen die daarheen gaan daar een toekomst kunnen opbouwen.” Deze zorgen werpen de vraag op in hoeverre Nederland verantwoordelijk blijft voor het welzijn van de uitgezette migranten.
Werking van het centrum
Het ministerie van Justitie omschrijft de locatie in Rwanda als een “open faciliteit”. Dit betekent dat uitgezette migranten in Rwanda mogen werken en opleidingen kunnen volgen. Volgens het ministerie vormt deze locatie een beginpunt voor integratie in de Rwandese samenleving.
Migranten behouden bovendien de optie om alsnog terug te keren naar hun land van herkomst, mochten zij dat wensen. In totaal biedt het centrum plaats aan honderd mensen.
Economische samenwerking en onduidelijkheden
Het blijft vooralsnog onduidelijk wat Rwanda concreet ontvangt in ruil voor het opvangen van migranten. Nederland zou in de gesprekken meer economische samenwerking met Rwanda in het vooruitzicht hebben gesteld, maar de details hiervan – en de bedragen die daarmee gemoeid zijn – zijn nog niet bekendgemaakt.
Politieke context en aanwezigheid in Wenen
Opvallend was dat niet Tom Berendsen, maar zijn partijgenoot Bart van den Brink oorspronkelijk zou afreizen naar Wenen voor de ondertekening van de eerste afspraken. Van den Brink, die als migratieminister en vicepremier fungeert, was maandag echter in het Catshuis vanwege de aanhoudende crisis binnen de coalitie.
Hierdoor nam Berendsen zijn plek in op de bijeenkomst met de andere Europese landen.
Het kabinet blijft zoeken naar manieren om het terugkeerbeleid uitvoerbaar te maken en tegelijkertijd te voldoen aan internationale verdragen en mensenrechten. Met het proefproject in Rwanda hoopt men een stap te zetten in de richting van een nieuwe aanpak die mogelijk navolging kan krijgen binnen en buiten de Europese Unie.










