Nog voordat de laatste stemmen zijn geteld, gonst het in Den Haag van de gesprekken over mogelijke coalities. De strijd om de grootste partij is nog niet beslist, maar de politieke kaarten lijken al geschud. Het versnipperde politieke landschap maakt duidelijk dat de komende formatie opnieuw een zware en lange tocht dreigt te worden.
Een verdeeld politiek landschap
De voorlopige uitslagen laten zien hoe diep verdeeld Nederland politiek is. D66 en de PVV voeren een nek-aan-nekrace, beide met 26 zetels. Nog altijd worden stemmen geteld, onder meer in Amsterdam, waar twintig procent nog moet worden verwerkt. De hoofdstad verwacht pas vrijdagavond de volledige uitslag te presenteren. Ook de stemmen uit het buitenland kunnen het verschil nog maken.
PVV-leider Geert Wilders reageerde fel op X: “We zullen alles doen om te voorkomen dat er een verkenner voor D66 aan de slag gaat zolang er geen 100 procent helderheid is.” Wilders benadrukte bovendien dat hij het voortouw wil nemen in de formatie als zijn partij de grootste blijkt.
Weinig ruimte voor samenwerking
De formatie lijkt hoe dan ook een politieke puzzel van formaat te worden. Verschillende partijen hebben elkaar al uitgesloten. GroenLinks-PvdA, het CDA en de VVD willen niet met de PVV regeren. Tegelijkertijd heeft VVD-leider Dilan Yeşilgöz meerdere keren laten weten weinig te voelen voor samenwerking met GroenLinks-PvdA. Ze gaf aan alleen te willen regeren in een centrumrechtse coalitie.
Die centrumrechtse droom van Yeşilgöz lijkt echter niet haalbaar. Een combinatie van D66, VVD, CDA en JA21 zou op basis van de voorlopige prognose slechts 75 zetels behalen, één zetel tekort voor een meerderheid. Alleen een middenkabinet met D66, VVD, GroenLinks-PvdA en het CDA zou met 86 zetels een meerderheid hebben.
Rob Jetten mikt op samenwerking met links
D66-leider Rob Jetten sprak zich voorzichtig uit over de eerste verkenningen. Hij noemde het “heel logisch” om te regeren met GroenLinks-PvdA. Ook prees hij het resultaat van de VVD en het CDA, maar liet JA21 bewust buiten beschouwing. Volgens Jetten is het nu tijd voor politieke leiders in het midden om “verantwoordelijkheid te nemen” en de uitslag te laten bezinken.
Zijn linkse voorkeur zet de deur open voor gesprekken met partijen die de nadruk leggen op duurzaamheid en sociale gelijkheid — thema’s die D66 al langer centraal stelt. Toch blijft de vraag of zulke onderhandelingen kans van slagen hebben, gezien de grote inhoudelijke verschillen tussen de partijen.
JA21 wil aan tafel
Aan de rechterkant van het politieke spectrum laat Joost Eerdmans van JA21 weten graag mee te willen doen aan de formatie. “Met 9 zetels kan JA21 onmisbaar zijn in een prachtige centrumrechtse coalitie,” verklaarde hij zelfverzekerd. Toch erkende hij dat de verschillen met D66 groot zijn. “Rob Jetten zal het initiatief nemen in de verkenning. Het lijkt me sterk dat wij gepasseerd worden, al hebben we natuurlijk geen 59 zetels. Het wordt dus puzzelen.”
De kloof tussen partijen lijkt vooral te liggen bij thema’s als migratie, woningmarkt en de hypotheekrenteaftrek — punten die Yeşilgöz eerder al een breekpunt noemde. Daardoor lijkt een snelle formatie vrijwel uitgesloten.
Formatie kan maanden duren
Eerdere formaties waren al berucht om hun duur: 225 dagen voor Rutte III, 299 dagen voor Rutte IV en 223 dagen voor Schoof. Ook nu lijkt het onwaarschijnlijk dat Nederland met kerst een nieuw kabinet heeft. De politieke verhoudingen zijn te complex, en de persoonlijke verhoudingen staan onder druk.
Campagne-expert Jurjen van den Bergh liet aan BNR Nieuwsradio weten dat de sleutel ligt bij vijf partijen: CDA, VVD, D66, GroenLinks-PvdA en JA21. Volgens hem “heb je die sowieso nodig voor meerderheden in de Eerste Kamer”. Hij voegde eraan toe: “Onder druk wordt alles vloeibaar.”
Herstel van vertrouwen in de politiek
Van den Bergh ziet kansen als de partijen bereid zijn om over hun schaduw heen te stappen. “Ze hebben genoeg realisme in zich en zijn gemotiveerd om het vertrouwen in de Nederlandse politiek te herstellen,” zegt hij. Thema’s als migratie, klimaatbeleid en economie zullen volgens hem snel op tafel komen.
Hoewel de meningsverschillen groot zijn, verwacht hij dat er uiteindelijk pragmatische keuzes gemaakt worden. “Als dit allemaal goed blijkt te gaan, dan is de kiezer misschien ook vergeten hoezeer de VVD anti-GroenLinks-PvdA is geweest.”
Een formatie vol onzekerheid
De komende weken zullen bepalend zijn voor de koers van de Nederlandse politiek. Met zoveel partijen die elkaar uitsluiten, lijkt een nieuwe ‘horrorformatie’ onafwendbaar. Wat vaststaat, is dat de kiezer opnieuw getuige wordt van een politieke strijd vol spanning, strategie en onderhandelingen.
