Staatssecretaris Bertram heeft een besluit genomen dat voor grote opschudding zorgt onder privacyvoorvechters en gewone Nederlanders. Met één pennenstreek maakt hij het mogelijk dat buitengewoon opsporingsambtenaren (boa’s) in het openbaar vervoer toegang krijgen tot de pasfoto’s van maar liefst twaalf miljoen Nederlanders uit het rijbewijzenregister.
Daarmee wordt de privacy van een enorme groep mensen opgeofferd, terwijl slechts een klein deel zich schuldig maakt aan zwartrijden.
Pasfoto’s van miljoenen Nederlanders beschikbaar voor ov-boa’s
Het rijbewijzenregister bevat de persoonsgegevens en pasfoto’s van twaalf miljoen Nederlanders. Dit register was oorspronkelijk bedoeld voor verkeersveiligheid en identificatie bij rijbewijzen. Met het besluit van Bertram wordt deze databank nu ook opengesteld voor ov-boa’s, die moeten toezien op orde en veiligheid in het openbaar vervoer en optreden tegen onder andere zwartrijden.
Dit betekent dat handhavers in het ov binnenkort kunnen beschikken over het gezicht van vrijwel iedere Nederlander met een rijbewijs, terwijl het overgrote deel van hen niets met het openbaar vervoer of zwartrijden te maken heeft gehad.
De maatregel is volgens critici buitenproportioneel. Zij wijzen erop dat er een klein aantal zwartrijders is, maar dat voor het aanpakken daarvan nu de privacy van miljoenen mensen op het spel wordt gezet. De gezichten van nette burgers worden zonder hun medeweten onderdeel van een databank waar handhavers in het ov toegang toe krijgen.
Salamitactiek en sluipende uitbreiding van bevoegdheden
Velen zien in de aanpak van Bertram een typisch voorbeeld van de zogenoemde salamitactiek. Met kleine, ogenschijnlijk logische stapjes wordt de inzet van persoonsgegevens langzaam steeds verder uitgebreid. Wat ooit begon als een register voor verkeersdoeleinden, wordt nu al gebruikt voor het bestrijden van relatief kleine overtredingen zoals zwartrijden.
Dit roept grote zorgen op bij privacywaakhonden en burgers die zich afvragen waar de grens ligt.
LEES OOK:Heb je AOW en spaargeld? Dan kan deze verandering in 2027 je flink raken
Er wordt gevreesd dat deze aanpak een glijdende schaal veroorzaakt. De verwachting is dat, als deze stap eenmaal gezet is, het niet lang zal duren voordat het register ook voor andere doelen wordt ingezet. Bertram zelf heeft aangegeven dat hij overweegt in de toekomst ook justitiële gegevens aan het rijbewijzenregister te koppelen.
Dat zou betekenen dat niet alleen pasfoto’s, maar ook strafrechtelijke informatie van miljoenen burgers toegankelijk wordt gemaakt voor groepen die daar eerder geen toegang toe hadden.
Bedreigingen aan het adres van boa’s als aanleiding
Voorstanders van het besluit, waaronder vertegenwoordigers van ov-boa’s, wijzen op de toename van agressie en bedreigingen waarmee handhavers in het openbaar vervoer te maken krijgen. Zij stellen dat het noodzakelijk is om boa’s beter te kunnen laten identificeren wie zij tegenover zich hebben, vooral in situaties waarbij zwartrijders zich agressief of gewelddadig gedragen.
Volgens deze groep is de maatregel bedoeld om de veiligheid van boa’s te verbeteren en hun werk makkelijker te maken.
Tegelijkertijd stellen critici daar tegenover dat het niet proportioneel is om de privacy van miljoenen mensen op het spel te zetten voor een kleine groep overtreders en dat het precedent gevaarlijk kan zijn voor de toekomst.
Politieke en maatschappelijke onrust over het besluit
Het besluit van Bertram heeft tot flinke ophef geleid binnen de samenleving en bij verschillende maatschappelijke organisaties. Privacyadvocaten en sommige politieke partijen uiten hun zorgen over het gemak waarmee gevoelige persoonsgegevens nu kunnen worden ingezien door een groeiende groep handhavers.
Zij waarschuwen voor het risico op misbruik, datalekken en ongeoorloofd gebruik van deze centrale databank.
De discussie over de proportionaliteit van het besluit is fel. Tegenstanders vragen zich af of het middel niet erger is dan de kwaal, en of het opofferen van fundamentele burgerrechten wel gerechtvaardigd is voor het oplossen van relatief kleine problemen.
Sommigen trekken parallellen met eerdere incidenten waarbij persoonsgegevens op straat kwamen te liggen en waarschuwen dat het vertrouwen van burgers in de overheid verder onder druk kan komen te staan.
Mogelijke koppeling met strafrecht- en vreemdelingendatabanken
Bertram heeft in zijn plannen ook gesproken over het mogelijk koppelen van het rijbewijzenregister aan andere databases, zoals de strafrechtketendatabank en registers van vreemdelingen. Mocht dit daadwerkelijk gebeuren, dan zou dit betekenen dat nog meer gevoelige informatie over een nog grotere groep mensen toegankelijk wordt voor handhavers.
Privacydeskundigen waarschuwen dat hiermee de deur wordt geopend naar een situatie waarin de persoonlijke levenssfeer van burgers steeds verder wordt aangetast en de overheid steeds meer controle krijgt over hun gegevens.
LEES OOK:Dit plan van D66 zet de toestemming van ouders buitenspel, en lang niet iedereen is gerust
Ondanks de toenemende zorgen en de maatschappelijke discussie lijkt het erop dat veel Nederlanders zich er niet van bewust zijn dat hun pasfoto nu gebruikt kan worden door ov-boa’s. De vraag is of het besluit definitief is of dat er door publieke en politieke druk nog aanpassingen zullen volgen.
