Als je door de supermarkt loopt, kom je ze overal tegen zonder dat je erbij stilstaat. In brood, koekjes, frisdrank, vleeswaren en pastasauzen zitten conserveermiddelen die ervoor zorgen dat producten langer houdbaar blijven. Die toevoegingen lijken handig en onschuldig, maar nieuw wetenschappelijk onderzoek werpt een schaduw over die vanzelfsprekendheid. Grote langlopende studies zien namelijk een mogelijk verband tussen de inname van bepaalde conserveermiddelen en een hoger risico op kanker en diabetes type 2.
Grote Franse onderzoeken naar langetermijneffectenIn het medische tijdschrift The BMJ verscheen onlangs een Frans onderzoek waarin de consumptie van specifieke conserveermiddelen is gekoppeld aan een verhoogd risico op kanker en diabetes type 2. Tegelijkertijd publiceerden andere wetenschappers vergelijkbare resultaten in Nature Communications. Beide analyses maken gebruik van gegevens uit de NutriNet Santé studie, waarin tienduizenden Fransen jarenlang hun eetpatroon bijhouden. Door die gedetailleerde voedingsdagboeken kunnen onderzoekers nauwkeurig zien welke toevoegingen mensen binnenkrijgen en welke ziekten later ontstaan.
Ruim 100.000 deelnemers jarenlang gevolgdVoor de onderzoeken werden meer dan 100.000 vrijwilligers meerdere jaren gevolgd. Bij aanvang had niemand van hen kanker of diabetes. De deelnemers noteerden precies wat zij aten, hoeveel en van welke merken. Tijdens de onderzoeksperiode kregen uiteindelijk ruim vierduizend mensen de diagnose kanker en ontwikkelde een andere groep diabetes type 2. Door die gegevens naast het voedingspatroon te leggen, konden de onderzoekers zoeken naar verbanden tussen bepaalde conserveermiddelen en het ontstaan van ziekte.
Signalen rond kaliumsorbaat en sulfietenDe aandacht ging vooral uit naar conserveringsmiddelen die veel voorkomen in industriële voeding. Daarbij zagen de wetenschappers dat een hogere inname van sommige stoffen samenhing met een groter ziekterisico. Zo werd bij mensen die relatief veel kaliumsorbaat gebruikten, een conserveermiddel dat onder meer in zuivelproducten, gebak en snacks zit, een verhoogd kankerrisico gezien. Bij vrouwen werd zelfs een specifiek verband gevonden met borstkanker. Ook sulfieten, die onder andere in wijn en gedroogd fruit worden gebruikt, werden gelinkt aan een hoger risico op bepaalde vormen van kanker.
Natriumnitriet en prostaatkankerDaarnaast vonden de onderzoekers aanwijzingen dat natriumnitriet, een conserveermiddel dat vooral aan bewerkt vlees wordt toegevoegd, samenhangt met een verhoogd risico op prostaatkanker. Deze stof wordt vaak gebruikt in worst, ham en andere vleeswaren om de kleur te behouden en bacteriegroei te remmen. In de analyses doken bovendien verbanden op tussen enkele conserveermiddelen en een grotere kans op het ontwikkelen van diabetes type 2. Opvallend is dat niet alle onderzochte toevoegingen dezelfde richting op wezen. Voor een groot aantal conservanten werd geen duidelijke samenhang gevonden, wat laat zien dat niet elke E nummer automatisch verdacht is.
Diabetes type 2 blijft sluipend en verraderlijkDe mogelijke relatie met conserveermiddelen komt bovenop zorgen die er al langer zijn over diabetes type 2. Het Diabetes Fonds noemt prediabetes “een sluipmoordenaar” en heeft een online test ontwikkeld waarmee je kunt nagaan hoe groot jouw risico is. Diabetes type 2 herken je onder meer aan klachten als vermoeidheid, onverklaarbaar gewichtsverlies, veel dorst en vaak plassen. Ook terugkerende blaasontstekingen kunnen een signaal zijn. Bij vrouwen kan jeuk aan de schaamlippen voorkomen, bij mannen ontstekingen aan de eikel. Zulke signalen vragen altijd om een gesprek met een arts.
Ultrabewerkt eten opnieuw in de schijnwerpersDe nieuwe bevindingen sluiten aan bij de bredere discussie over ultrabewerkt voedsel. Eerder is al gewezen op een mogelijk verband tussen sterk bewerkte producten en een hoger risico op verschillende chronische aandoeningen. Er zijn studies die suggereren dat grote hoeveelheden ultrabewerkt eten zelfs een negatieve invloed kunnen hebben op het geheugen op latere leeftijd. Conserveermiddelen zijn daarbij slechts één onderdeel van een complex geheel van suikers, vetten, smaakversterkers en andere toevoegingen die samen de gezondheid beïnvloeden.
Nog geen hard bewijs voor oorzaak en gevolgBelangrijk is dat de onderzoekers zelf benadrukken dat hun werk geen keihard bewijs levert dat conserveermiddelen rechtstreeks kanker of diabetes veroorzaken. Het gaat om observationele studies, waarin verbanden worden gevonden maar oorzakelijke lijnen niet definitief zijn vast te leggen. Leefstijl, beweging, erfelijke aanleg en het totale voedingspatroon spelen allemaal mee. Toch geldt dat dit een van de eerste grootschalige onderzoeken is waarin de mogelijke langetermijneffecten van specifieke conserveermiddelen zo precies zijn bekeken. De resultaten worden daarom gezien als een duidelijk signaal dat vervolgonderzoek nodig is.
Wat jij nu al kunt doen met deze kennisVoor jou als consument betekent dit niet dat je onmiddellijk elk product met een conserveermiddel moet vermijden, maar het kan wel aanleiding zijn om bewuster te kiezen. Minder vaak grijpen naar ultrabewerkte snacks en vaker koken met verse ingrediënten verkleint automatisch de inname van veel van deze toevoegingen. Etiketten lezen helpt om zicht te krijgen op welke stoffen je regelmatig binnenkrijgt. Zo heb je zelf meer regie over wat er op je bord belandt, terwijl de wetenschap verder onderzoekt welke conserveermiddelen echt onschuldig zijn en welke extra kritisch gevolgd moeten worden.
